جورج ناتانيل كرزن ( مترجم : غلام على وحيد مازندرانى )
123
ايران وقضيهء ايران ( فارسي )
به مرو كوچ دادند و ميگويند چندصد خانوار ديگر ( ظاهرا اروپائى ) براى استقرار در املاك تزار در نظر گرفته شدهاند . در تنها نقطهء ديگر كه برنامهء آبيارى را با آوردن مهاجر در نظر دارند ، اراضى وسيع بين آمودريا و رودخانهء زرافشان است كه دولت روس با امير بخارا براى حفر كانال از جيحون مشغول مذاكره است . لوكومتيو و واگن - ارقام جديد راجع به مقدار دستگاههاى راهآهن ماوراء بحر خزر خالى از اختلاف نيست ، ولى مجموع ارقام زير ، كموبيش مقرون به صحت است . از قرار معلوم 120 تا 130 لوكومتيو در سراسر اين خط هست و در حدود جمعا دوهزار واگون و كاميون و ماشين از هر قبيل دارند و مىگويند تعداد تانكر حمل آب 150 عدد است . اين ارقام حاكى از پيشرفتهائى است كه حاصل شده است هرچند كه ميزان كافى احتياجات بازرگانى يا نظامى هنوز تأمين نشده است علاقهء تام ژنرال اننكف در رعايت صرفهجوئى و تنظيم ترازنامه خوش ظاهر با آنكه از جهتى بسيار پسنديده است ، ليكن تا حدى مانع پيشرفت كار آن خطه شده است . تلگراف - سه رشته سيم به موازات خطآهن از بحر خزر تا سمرقند و از آنجا به تاشكند امتداد دارد و از اينجا هم رشته فرعى از قزلاروات تا بجنورد و از آنجا به چيكيشلر و استرآباد و از قرهبند به سرخس و از مرو به تخته بازار ( پنجه ) و از چارجوى به خيوه و از ايستگاه راهآهن بخارا به شهر هست . به من اطلاع دادند كه از چارجوى به پست متقدم قرقى كنار جيحون و سرويس ديگر جاها به وسيلهء كبوتران نامهبر صورت مىپذيرد . قضيه مربوط ساختن سيمهاى تلگراف روسى در خطوط متقدم از قبيل سرخس يا تخته بازار با رشتههاى تلگرافى هندوستان از طريق افغانستان از راه هرات و قندهار و از آنجا با نصب سيمهائى از طريق خشكى از اروپا به هندوستان ذهن بعضى از افسران انگليسى را مشغول داشته بود ، ولى علاوهبر موضوع مصلحت اين كار كه سزاوار تأمل است اوضاع و احوال فعلى طورى نيست كه اجراى چنين نقشهاى مطلوب باشد .